Það hefur sjaldan þótt árangursríkt í samræðu að líma fyrir munninn á þeim sem rætt er við. Sömuleiðis telst það ekki góð leið til úrbóta að líma fyrir augun á fólki. Ritskoðun á að vera síðasta úrræði þegar leitað er leiða til að bæta samfélag okkar, ekki upphafsaðgerð.

Samband íslenskra auglýsingastofa (SÍA) fagnar þeirri umræðu sem hafin er um mataræði barna og unglinga og umræðunni um leiðir til úrbóta. Það frumkvæði sem Samfylkingin sýnir með hvatningu til hlutaðeigandi aðila um að vinna gegn vaxandi offituvanda meðal barna er lofsverð. Það er hins vegar almennt álit fólks sem starfar við auglýsingagerð að upphafið að þeirri vinnu eigi ekki að vera ritskoðun; að banna birtingu auglýsinga. Slíkt getur aldrei orðið rétta leiðin til lausnar vandanum.

Þriðjudaginn 28. desember síðastliðinn var fjallað um þetta málefni hér í Morgunblaðinu. Meðal annars var rætt við Ástu R. Jóhannesdóttur, þingmann Samfylkingarinnar, um nýlega þingsályktunartillögu hennar og nokkurra annarra þingmanna Samfylkingarinnar um "takmörkun auglýsinga á óhollri matvöru". Þar segir meðal annars að kannaður skuli grundvöllur fyrir "takmörkun auglýsinga á matvöru sem inniheldur mikla fitu, sykur eða salt með það að markmiði að sporna við offitu, einkum meðal barna og ungmenna."

Ennfremur segir þar að "…þessar vörur verði ekki auglýstar í sjónvarpi fyrr en eftir klukkan níu á kvöldin."

Nokkrar staðreyndir og spurningar um offitu og auglýsingar

Offita meðal barna og unglinga er alvarlegt vandamál í vestrænu samfélagi og fer vaxandi. Um það eru allir sammála. En við þurfum að skoða heildarmyndina:

• Rannsóknir sýna að offita er mikið til komin vegna aukins hreyfingarleysis ekki síður en aukinnar inntöku á kaloríum. Því er ljóst að mikil þörf er á að hvetja til aukinnar hreyfingar meðal barna og unglinga, eins og ítrekað hefur verið bent á, m.a. af Manneldisráði.
• Auglýsingar eru víðast hvar taldar í 5. til 10. sæti þegar raktir eru áhrifavaldar þess hvernig barn velur sér fæðu til neyslu. Það sem f.f. skiptir máli hér eru áhrif foreldra og fjölskyldu.
• Auglýsingar geta verið áhrifaríkar en það finnast engar sannanir fyrir því að þær séu mikilvægur orsakavaldur að offituvandamálum barna.
• Hversu miklar eru auglýsingar um matvæli á þeim tíma sem börn horfa hvað mest á sjónvarp, hvar og hvernig birtast þær?

Það sem skiptir máli hér á landi er að fullvinna rannsóknir sem geta orðið grundvöllur fyrir ákvarðanatöku um hvernig draga megi úr offitu barna. Að hefja starfið á réttum enda. Rétt er að benda hér á mjög gott starf sem unnið er á vegum Manneldisráðs, rannsóknir og ráðleggingar í framhaldi af þeim. Þessum ráðleggingum þarf að fylgja eftir með fræðslu og ráðgjöf til barna, unglinga og almennings almennt; foreldra og þeirra sem hafa hvað mest mótandi áhrif á börn og unglinga. Í siðareglum Sambands íslenskra auglýsingastofa segir m.a. að ekki megi misnota trúgirni barna né reynsluskort yngri kynslóðarinnar og að gæta skuli þess að auglýsingar raski ekki einingu fjölskyldunnar. Starfsfólk auglýsingastofa innan SÍA lítur á þennan þátt sem eitt af meginatriðunum í sínu starfi.

Forvarnastarf tryggingafélaganna og Umferðarráðs í umferðaröryggismálum sýnir greinilega hve mikilvægur þáttur auglýsingastofa getur verið í fræðslu- og forvarnamálum. Á síðasta áratug kom í ljós að ungir karlkyns ökumenn voru hættulegustu ökumennirnir í umferðinni. Í framhaldi af þessum niðurstöðum fóru tryggingafélög í upplýsinga- og áróðursherferðir í samstarfi við auglýsingastofur sem enn eru unnar á hverju ári. Eftir um það bil 10 ára forvarnastarf; fundi og námskeið með foreldrum og ungum ökumönnum auk auglýsingaherferða, hefur tekist að breyta viðhorfi ungra ökumanna til aksturs. Í ár hefur orðið sýnilegur árangur, umferðarslysum hefur fækkað, um það eru öll tryggingafélög sammála. Nýleg könnun Umferðarstofu sýnir ennfremur að auglýsingar og almennur áróður hefur mikil áhrif á hvernig fólk, sérstaklega ungt fólk, hagar sér í umferðinni.

Opin upplýsingaveita – ekki plástrar og ritskoðun

Þetta er sú leið sem þarf að fara þegar tekist á við vandann sem stafar af offitu barna og ungmenna. Fræðsla og áróður í framhaldi af öflugri upplýsingasöfnun og rannsóknavinnu, ekki plástravinna. Í fyrrnefndri umfjöllun Morgunblaðsins sagði Bjarney Harðardóttir, formaður Samtaka auglýsenda, að tillagan væri í raun óframkvæmanleg. Þetta er rétt hjá Bjarneyju, skilgreiningarvinnan t.d. á því hvað teljist óholl matvara verður alltaf í skötulíki og mun ekki skila tilætluðum árangri.

Í þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar er farið fram á samstarf við hlutaðeigandi aðila. Starfsfólk á auglýsingastofum er meira en reiðubúið til samstarfs um fræðslu og upplýsingagjöf, síður um höft, ritskoðun og bönn. Fólk í auglýsingafaginu gerir sér grein fyrir því að lausnin á offituvandanum fæst ekki á nokkrum mánuðum, heldur verða allir að búa sig undir markvisst starf til margra ára til að ná varanlegum árangri.

Ingólfur Hjörleifsson, framkvæmdastjóri SÍA.