Lagaákvæði, sem varða auglýsingar og efni þeirra, eru nú í lögum nr. 57 frá 20. maí 2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Þessi nýju lög tóku gildi 1. júlí í sumar og um leið lög nr. 62 um Neytendastofu og talsmann neytenda og ný Samkeppnislög nr. 44/2005. Í þessari lagasyrpu um samkeppniseftirlit, viðskiptahætti og neytendamál felst talsverð breyting á stjórn og eftirlitskerfi með þessum málaflokkum af hálfu ríkisvaldsins. Samkeppnisstofnun er lögð niður og í stað hennar koma Samkeppniseftirlit og Neytendastofa auk þess sem stofnað er sérstakt embætti talsmanns neytenda.

Fyrirmynd að þessum breytingum er sótt m.a. til Svía og Dana en megintilgangurinn er að „skilja að eftirlit með samkeppnishömlum annars vegar og eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins hins vegar, þannig að þessi verkefni verði ekki unnin hjá sömu stofnun eins og gert hefur verið hérlendis“ eins og segir í athugasemdum við frumvarp að lögum nr. 57.


Neytendastofa og áfrýjunarnefnd neytendamála

Fyrir okkur, sem störfum við gerð auglýsinga- og kynningarefnis, er ekki að finna neinar umtalsverðar breytingar í hinum nýju lögum að því er varðar innihald og efnistök í auglýsingum. Ákvæði laganna um óréttmæta viðskiptahætti og gagnsæi markaðarins voru flest áður í VI. og VII. kafla svonefndra samkeppnislaga sem við störfuðum áður eftir. Hins vegar verðum við að læra nýtt nafn og nýtt heimilisfang þegar viðskiptavinir okkar telja sig órétti beitta í auglýsingum samkeppnisaðila og biðja okkur að leggja fram kæru þess vegna í þeim tilgangi t.d. að fá auglýsingu breytt eða birtingu hennar stöðvaða eða þá að við lendum í þeirri stöðu að þurfa að svara fyrir viðskiptavin sem kærður er af keppinaut á markaðnum. Hér eftir förum við með erindi af þessu tagi til hinnar nýju Neytendastofu sem hefur aðsetur í Borgartúni 21 í Reykjavík.

Segir í 2. gr. laga um Neytendastofu og talsmann neytenda að Neytendastofa skuli m.a. annast framkvæmd laga um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins og kemur fram í athugasemdum við lagafrumvarpið að þangað flytjist m.ö.o. verkefni sem áður voru hjá markaðsmálasviði Samkeppnisstofnunar. Úrskurði Neytendastofu í þessum málum er svo hægt að skjóta til svonefndrar áfrýjunarnefndar neytendamála, sbr. 4. gr. laganna. Þetta er sama úrræði og menn höfðu áður og búið einungis að breyta um nafn á hinu æðra stjórnsýslustigi (hét áður áfrýjunarnefnd samkeppnismála).

Hagsmunagæsla fyrir neytendur
Eins og kom fram hér á undan var og er megintilgangur hinnar nýju lagasyrpu að greina að eftirlit með athöfnum fyrirtækja á samkeppnismarkaði og almenna hagsmunagæslu fyrir neytendur. Skýrir það m.a. umræddar nafnabreytingar sem við verðum nú að leggja á minnið og venjast við þó að kalla megi það svolítið skondið að fara með kærumál út af auglýsingum milli fyrirtækja á markaði til „Neytendastofu“ og þurfa í einstaka tilfellum að senda úrskurð Neytendastofu til áfrýjunarnefndar neytendamála. Má nefna í þessu sambandi að í athugasemdum við lagafrumvarpið um Neytendastofu kemur fram að 70% erinda, sem komu til afgreiðslu á markaðsmálasviði Samkeppnisstofnunar heitinnar, voru kvartanir fyrirtækja yfir hegðun keppinauta á markaðnum þar sem fyrst og fremst var kvartað yfir auglýsingum keppinauta. En nöfn eru ekkert aðalatriði þegar kemur að því sem menn ætla að séu réttarbætur.

Nú er bara að sjá hvort auglýsingastofum og viðskiptavinum þeirra gengur betur eða verr en áður að útkljá ágreiningsefni sín á hinni nýju Neytendastofu. Samskipti okkar á Íslensku auglýsingastofunni við markaðsmálasvið Samkeppnisstofnunar voru með miklum ágætum og engin ástæða þess vegna að setja nýja löggjöf.

Að því er varðar nýja embættið, sem var sett á laggirnar, embætti talsmanns neytenda, þá er ekki einsýnt út frá lögunum sjálfum hvort eða að hve miklu leyti þessi talsmaður muni eiga samskipti við auglýsingastofur og auglýsendur.

Í 6. gr. l nr. 62/2005 er að finna ákvæði um verkefni talsmannsins. Þar segir: „Talsmanni neytenda ber að standa vörð um hagsmuni og réttindi neytenda og stuðla að aukinni neytendavernd. Hlutverk talsmanns neytenda felst m.a. í því að:

a. taka við erindum neytenda,

b. bregðast við þegar hann telur brotið gegn réttindum og hagsmunum neytenda,

c. gefa út rökstuddar álitsgerðir ásamt tillögum um úrbætur,

d. setja fram tillögur um úrbætur á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum er varða neytendur sérstaklega og

e. kynna löggjöf og aðrar réttarreglur er varða neytendamál.

Og í 7. gr. segir svo: „Talsmaður neytenda getur tekið mál til meðferðar eftir kvörtun eða að eigin frumkvæði. Öllum neytendum er heimilt að leita til talsmanns neytenda með erindi sín, en hann ákveður sjálfur hvort ábending gefur tilefni til meðferðar af hans hálfu.

Talsmaður neytenda tekur ekki til meðferðar ágreining milli neytenda og seljenda en honum ber að leiðbeina þeim sem til hans leita með slík mál um hvaða leiðir eru færar, m.a. innan stjórnsýslunnar og hjá dómstólum.“

Vald talsmanns neytenda
Nýskipaður talsmaður neytenda er nú væntanlega að móta þetta nýja embætti og marka því starfsvettvang með hliðsjón af framangreindum ákvæðum.

Eftir lögunum að dæma virðist ekkert því til fyrirstöðu að talsmaður neytenda hafi einhver afskipti af innihaldi og efnistökum í auglýsingum sem hann telur að brjóti gegn réttindum og hagsmunum neytenda. Hann gæti gert það t.d. með því að boða auglýsanda eða fulltrúa auglýsingastofu á sinn fund, senda þeim skriflega ábendingu eða koma til þeirra athugasemdum á einhvern annan hátt, t.d. með því að gefa út rökstuddar álitsgerðir ásamt tillögum um úrbætur eins og það er orðað í lögunum.

Einnig virðist talsmaður neytenda hafa heimild til að kæra að beiðni neytanda eða að eigin frumkvæði til Neytendastofu ef hann telur t.d. auglýsanda brjóta gegn ákvæðum laga um óréttmæta viðskiptahætti og gegnsæi markaðarins, sbr. lið a. og b. í 6. gr. og 7.gr. 1. mgr. Er ekki ólíklegt, ef talsmaður neytenda gengur rösklega til verka, að við sem störfum að auglýsingagerð eigum eftir að eiga samskipti við talsmann neytenda allnokkru oftar en einstakir neytendur.

Fróðlegt verður jafnframt að fylgjast með því hvort fyrirtæki undir stjórn markaðsfrekra manna, sem finnst að sér þrengt en vilja ekki standa opinberlega í einhverju kæruferli hjá Neytendastofu eða telja sig ekki hafa næga löggilta ástæðu til þess, fái einstaka neytendur til að kvarta til talsmanns neytenda í þeim tilgangi að gera keppinauti lífið leitt. Einstaklingar voru ef til vill tregir til þess, þegar í hlut átti stofnun með jafnábúðarmiklu nafni og Samkeppnisstofnun, en „mannlegur“ og „skilningsríkur“ talsmaður neytenda er vissulega mun árennilegri kostur.

Gagnrýni á lögin
Nýtt embætti talsmanns neytenda á að vera til merkis um framfarahug stjórnvalda og velvilja þeirra í garð neytenda. Stjórnarandstaðan gagnrýndi þá skipan laganna að talsmaður neytenda yrði hafður sem nokkurs konar leiguliði inni á Neytendastofu og stofan sæi um dagleg störf og undirbúning mála fyrir talsmanninn auk þess sem honum væri heimilt að gera þjónustusamning um undirbúning mála við Neytendastofu. Þótti gagnrýnendum að embætti talsmanns neytenda væri ekki nægilega sjálfstætt með þessari skipan og þeir óttuðust að þessi innanbúðarstaða embættisins á Neytendastofu yrði til þess að fjárveitingar til embættisins yrðu lægri en efni væru til. Flutningsmaður frumvarpsins, viðskiptaráðherra, sagði þessa gagnrýni tilhæfulausa.

Sjálfsagt er að við árnum nýskipuðum talsmanni allra heilla í starfi, minnug hins fornkveðna að lög eru til alls fyrst og svo er að sjá hvernig þau virka.

Jón Örn Marinósson, 22. nóvember 2005 (www.islenska.is)